Κώστας Αξελός: Ο Έλληνας στοχαστής που κοίταξε «πέρα από τον ορίζοντα»

Υπήρξε ένας από τους Έλληνες στοχαστές που πέρασαν τα σύνορα της χώρας και άνοιξαν διάλογο με τη μεγάλη ευρωπαϊκή φιλοσοφία. Ο Κώστας Αξελός δεν περιέγραψε απλώς την εποχή του· προσπάθησε να κατανοήσει το παιχνίδι δυνάμεων που διαμόρφωνε τον σύγχρονο άνθρωπο.

Έζησε την Κατοχή, καταδικάστηκε σε θάνατο, δραπέτευσε, εγκατέλειψε την Ελλάδα με το θρυλικό «Ματαρόα» και βρήκε στο Παρίσι τον χώρο όπου διαμόρφωσε μια από τις πιο πρωτότυπες φιλοσοφικές σκέψεις του 20ού αιώνα.

Κι όμως, παρά τη διεθνή αναγνώριση, στην πατρίδα του παρέμεινε για πολλούς ένας σχεδόν άγνωστος στοχαστής.

Από την Αθήνα της Κατοχής στο πλοίο της εξορίας

Ο Κώστας Αξελός γεννήθηκε στην Αθήνα, σαν σήμερα, στις 26 Ιουνίου 1924 σε εύπορη οικογένεια.

Από πολύ μικρός ήρθε σε επαφή με τη γερμανική και τη γαλλική γλώσσα, ενώ στην εφηβεία του είχε ήδη διαβάσει Ηράκλειτο, Πλάτωνα, Αριστοτέλη, Νίτσε, Μαρξ, Ντοστογιέφσκι και μεγάλους Ευρωπαίους ποιητές.

Στα χρόνια της Κατοχής εντάχθηκε στην Αντίσταση και δραστηριοποιήθηκε στο κομμουνιστικό κίνημα, χωρίς ποτέ να αποδεχθεί άκριτα την κομματική πειθαρχία.

Χαρακτηριστική έμεινε η φράση του: «Ο πραγματικός κομμουνιστής πρέπει να κρατάει στο ένα χέρι το όπλο και στο άλλο τα βιβλία του Ρίλκε.»

Η εικονική εκτέλεση που άλλαξε τη ζωή του

Τα Δεκεμβριανά του 1944 σημάδεψαν οριστικά τη ζωή του. Συνελήφθη, φυλακίστηκε, βασανίστηκε και οδηγήθηκε ακόμη και σε εικονική εκτέλεση. Αργότερα δραπέτευσε, ενώ λίγο μετά καταδικάστηκε ερήμην σε θάνατο από στρατοδικείο.

Η εμπειρία αυτή τον απομάκρυνε οριστικά από κάθε δογματική πολιτική βεβαιότητα.

Όπως ο ίδιος παραδέχτηκε αργότερα, δεν ήταν η βία που τον συγκλόνισε περισσότερο, αλλά «το τυφλό της βίας» και η διάψευση του οράματος που πίστευε ότι υπηρετούσε.

Το «Ματαρόα» και η μεγάλη αναχώρηση

Στα τέλη του 1945 επιβιβάστηκε στο θρυλικό πλοίο «Ματαρόα», μαζί με μια ομάδα νέων Ελλήνων διανοουμένων που έμελλε να αφήσουν ισχυρό αποτύπωμα στη μεταπολεμική ευρωπαϊκή σκέψη.

Ανάμεσά τους βρίσκονταν ο Κορνήλιος Καστοριάδης, ο Νίκος Σβορώνος, ο Κώστας Παπαϊωάννου και άλλες σημαντικές προσωπικότητες. Προορισμός τους ήταν το Παρίσι.

Για τον Αξελό δεν επρόκειτο απλώς για μια αλλαγή χώρας. Ήταν η αρχή μιας διαρκούς πνευματικής αναζήτησης.

«Ήθελα να βλέπω πέρα από τον ορίζοντα»

Σε αυτοβιογραφικές αφηγήσεις του εξηγούσε ότι από παιδί αισθανόταν ασφυκτικά περιορισμένος από την οικογένεια, την κοινωνία, την πολιτική και τις ιδεολογίες.

Ένα θεατρικό έργο του Ευγένιου Ο'Νιλ, με τίτλο «Πέρα από τον ορίζοντα», τον σημάδεψε βαθιά. Η φράση αυτή έγινε σχεδόν προσωπικό του σύνθημα. Ήθελε πάντοτε να βλέπει «πέρα από τον ορίζοντα»· πέρα από τα σύνορα, τα κόμματα, τις βεβαιότητες και τα έτοιμα συστήματα σκέψης.

Η Σορβόννη και η απογοήτευση από τα πανεπιστήμια

Στο Παρίσι σπούδασε φιλοσοφία στη Σορβόννη, πραγματοποίησε δύο διδακτορικές διατριβές —για τον Ηράκλειτο και τον Μαρξ— και δίδαξε εκεί από το 1962 έως το 1973.

Παρά τη θέση του, δεν έκρυβε ποτέ τη δυσπιστία του απέναντι στο πανεπιστήμιο. Πίστευε ότι η αληθινή σκέψη δύσκολα γεννιέται μέσα σε ακαδημαϊκούς μηχανισμούς.

Όπως έλεγε χαρακτηριστικά: «Οι μεγάλες σκέψεις δεν τρέχουν ούτε στους δρόμους, ούτε οργανώνονται από τα κόμματα, ούτε κυριαρχούν στα πανεπιστήμια.»

Η σύγκρουση με τον Σαρτρ...

Στη Γαλλία έγινε μία από τις σημαντικές μορφές της μεταπολεμικής φιλοσοφίας.

Διετέλεσε διευθυντής σύνταξης του πρωτοποριακού περιοδικού Arguments και δημιούργησε τη φιλοσοφική σειρά των Éditions de Minuit, όπου φιλοξενήθηκαν κορυφαία έργα φιλοσοφίας, κοινωνιολογίας, ιστορίας και ψυχανάλυσης.

Παράλληλα, ήρθε σε έντονη αντιπαράθεση με τον Ζαν-Πολ Σαρτρ. Ο Αξελός θεωρούσε ότι ο Σαρτρ δεν παρήγαγε πραγματικά νέα φιλοσοφία αλλά επαναδιατύπωνε παλαιότερες ιδέες, ενώ ο Σαρτρ τον κατηγορούσε επειδή είχε εγκαταλείψει τον κομμουνισμό.

...και η γνωριμία του με το έργο του Χάιντεγκερ

Αν ο Νίτσε άνοιξε από νωρίς στον Κώστα Αξελό τον δρόμο της αμφισβήτησης, η γνωριμία του με το έργο του Μάρτιν Χάιντεγκερ υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους σταθμούς της πνευματικής του πορείας.

Ο Αξελός μετέφρασε στα γαλλικά το έργο «Τι είναι η φιλοσοφία» και βρήκε στη σκέψη του Γερμανού φιλοσόφου όχι ένα σύστημα προς αντιγραφή, αλλά μια διαρκή πρόκληση: την ανάγκη για μια φιλοσοφία που δεν επαναλαμβάνει έτοιμες απαντήσεις, αλλά επιστρέφει ξανά και ξανά στα θεμελιώδη ερωτήματα της ύπαρξης, του κόσμου και του ανθρώπου.

Για τον ίδιο, ο Χάιντεγκερ υπήρξε ένας από τους μεγάλους καθρέφτες μέσα στους οποίους δοκίμασε τη δική του σκέψη, αναζητώντας αυτό που αργότερα ονόμασε «άνοιγμα» προς τον κόσμο.

«Η μετριότητα είναι το πεπρωμένο της μέσης ανθρώπινης διάνοιας»

Από τα πιο γνωστά στοιχεία της σκέψης του ήταν η κριτική του απέναντι στη σύγχρονη κοινωνία.

Σε συνέντευξή του το 1975 υποστήριζε ότι τόσο η Δεξιά όσο και η Αριστερά είχαν παγιδευτεί σε μια παγκόσμια μικροαστική πραγματικότητα.

Πίστευε ότι οι επαναστάσεις κατέληγαν συχνά να αναπαράγουν ό,τι υπόσχονταν πως θα ανέτρεπαν και ότι η μεγαλύτερη απειλή δεν ήταν η σύγκρουση των ιδεολογιών αλλά η επικράτηση της μετριότητας.

«Για πρώτη φορά στην ιστορία», έλεγε, «η μετριότητα παρουσιάζεται ως παγκόσμιο ιστορικό καθήκον.»

Η «πλανητική σκέψη» ενός ανήσυχου στοχαστή που αρνήθηκε τα όρια

Το έργο του Κώστα Αξελού δεν εντάχθηκε εύκολα σε μία συγκεκριμένη φιλοσοφική σχολή. Ο ίδιος δεν επιχείρησε να δημιουργήσει ένα κλειστό σύστημα ιδεών, αλλά μια σκέψη διαρκώς ανοιχτή στην κίνηση του κόσμου.

Κεντρικές έννοιες του στοχασμού του έγιναν το «παιχνίδι του κόσμου», η «πλανητική σκέψη» και το «άνοιγμα» του ανθρώπου πέρα από τα όρια που ο ίδιος θέτει στον εαυτό του.

Για τον Αξελό, ο άνθρωπος δεν είναι το κέντρο της πραγματικότητας, αλλά ένας «επιβάτης και καθ’ οδόν» μέσα σε έναν κόσμο που βρίσκεται συνεχώς σε μεταμόρφωση.

Στην εποχή όπου ο πλανήτης αποκτά μια νέα ενότητα, ο φιλόσοφος μίλησε για την ανάγκη μιας σκέψης που δεν εγκλωβίζεται σε απόλυτες αλήθειες, ιδεολογίες και έτοιμες απαντήσεις, αλλά παραμένει έτοιμη να αμφισβητήσει ακόμη και τον ίδιο της τον εαυτό.

«Πλανητική σκέψη εννοώ μια σκέψη που παίρνει τη σκυτάλη από την ευρωπαϊκή και σύγχρονη σκέψη και που απλώνεται σε όλη την υδρόγειο σφαίρα, δηλαδή στον πλανήτη Γη. Η πλανητική σκέψη, κι αυτός είναι ο νεωτερισμός της, δεν είναι πλέον μια σκέψη της αλήθειας αλλά μια σκέψη της περιπλάνησης. Καθώς, ελληνικά, πλανήτης σημαίνει πλάνης αστήρ, η μοίρα του δικού μας περιπλανώμενου άστρου είναι να ριχτούμε σε ένα δρόμο όπου όλες οι αλήθειες εμφανίζονται ως θριαμβικές μορφές της περιπλάνησης», είχε πει ο στοχαστής στον Ζαν – Πιερ Φορζέ.

Η πολιτική, η Ελλάδα και η κρίση της εποχής

Σε ένα κείμενό του με τίτλο «Η πολιτική σαπίζει την Ελλάδα» στην Εφημερίδα Ελεύθερος Τύπος (05/07/1992), ο Κώστας Αξελός έγραφε με χαρακτηριστική αυστηρότητα: «Κάθε Κράτος σήμερα, και ιδιαίτερα το Ελληνικό, παρουσιάζει θλιβερή όψη. Όλη η πολιτική διαχείριση ή η αντιπολίτευση σ’ αυτήν, από την άκρα αριστερά ως την άκρα δεξιά, μας επιβάλλουν ολική και ριζική κριτική. Ζητούν τη βασική υπέρβασή τους».

Ο φιλόσοφος ξεχώριζε την ουσιαστική πολιτική από αυτό που ονόμαζε πολιτικολογία: «Δεν πρόκειται όμως για πολιτική στη βαριά έννοια του όρου, αλλά για μια αφάνταστα μίζερη πολιτικολογία, για έναν χυδαίο πολιτικαντισμό, για μια σειρά από κομπίνες που πάνε μαζί με διάφορες τρομοκρατικές πράξεις».

Για τον Αξελό, η κρίση δεν αφορούσε μόνο τους πολιτικούς αλλά ολόκληρη την κοινωνία: «Η πολιτική σαν τέτοια ζητάει να κάνουμε μία πολιτική εμπειρία με όλη μας την ύπαρξη, γιατί απολύτως κανένας δεν είναι ανεύθυνος γι’ αυτό που γίνεται. Έτσι ή αλλιώς συμμετέχει. Κάθε πολίτης είναι συνυπεύθυνος».

Παράλληλα, προειδοποιούσε ότι η απομάκρυνση από τα κοινά αποτελεί ψευδαίσθηση: «Το να ονομάζεται κάποιος απολιτικός είναι βλακώδες, γιατί έτσι ή αλλιώς – ενεργητικά ή παθητικά – συμμετέχει στα κοινά. Το ιδιωτεύειν αποτελεί μία αυταπάτη».

Και πίσω από την πολιτική κριτική του υπήρχε ένα ευρύτερο ερώτημα για την πορεία της Ελλάδας: «Οι χώρες που δεν δημιούργησαν τον νεωτερικό κόσμο οφείλουν να πραγματοποιήσουν ξανά, και για δικό τους λογαριασμό, τούτες τις κατακτήσεις, αν δεν θέλουν να ζουν διαρκώς σαν φτωχοί συγγενείς».

Ο Αξελός δεν ζητούσε απλώς αλλαγή προσώπων, αλλά μια βαθύτερη μεταμόρφωση της σκέψης: «Για να γίνει η Ελλάδα αληθινά νεωτερική θα πρέπει να υπάρξει ένα κίνημα προερχόμενο από τη δική της ουσία, το οποίο να τη σπρώξει όχι προς το «μοντερνισμό» αλλά προς τη νεωτερικότητα. Είναι έτοιμο το κίνημα αυτό προκειμένου να ολοκληρωθεί; Το τοπικό εξαντλείται γρήγορα, όταν δεν είναι ο —έστω και περιορισμένος— τόπος όπου τοποθετείται μια οικουμενικότητα».

Ένας διεθνής φιλόσοφος που έμεινε μακριά από τα φώτα

Παρότι τα βιβλία του μεταφράστηκαν σε δεκάδες γλώσσες και δίδαξε σε πανεπιστήμια σε όλο τον κόσμο, ο ίδιος απέφευγε τη δημοσιότητα.

Εξέδωσε 24 βιβλία, με σημαντικότερο ίσως το «Το Παιχνίδι του Κόσμου», έργο που θεωρείται ο πυρήνας της φιλοσοφικής του σκέψης.

Το 2000 αναγορεύτηκε επίτιμος διδάκτορας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων και το 2009 του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, στην τελευταία του επίσκεψη στην Ελλάδα.

Λίγους μήνες αργότερα, στις 4 Φεβρουαρίου 2010, πέθανε στο Παρίσι, την πόλη που είχε γίνει η δεύτερη πατρίδα του.

Ο φιλόσοφος που δεν αναζήτησε ποτέ βεβαιότητες

Ο Κώστας Αξελός δεν άφησε πίσω του ένα σύστημα σκέψης με έτοιμες απαντήσεις και κλειστές ερμηνείες. Άφησε κυρίως έναν τρόπο να βλέπουμε τον κόσμο: με αμφισβήτηση, ανησυχία και διαρκή αναζήτηση.

Για εκείνον, η φιλοσοφία δεν ήταν μια απλή καταγραφή ιδεών, αλλά μια προσπάθεια να ξεπερνά ο άνθρωπος τα όρια των συνηθειών, των ιδεολογιών και των βεβαιοτήτων του. Η επιμονή του να κοιτάζει «πέρα από τον ορίζοντα» δεν αφορούσε μόνο τη φυγή από το παρόν, αλλά την ανάγκη να κατανοήσουμε βαθύτερα την εποχή μας και τις αντιφάσεις της.

Ίσως γι’ αυτό το έργο του παραμένει ζωντανό: επειδή δεν προσφέρει εύκολες λύσεις ούτε απλοποιεί τα μεγάλα προβλήματα της ανθρώπινης ύπαρξης. Αντίθετα, επιστρέφει ξανά και ξανά στα δύσκολα ερωτήματα — αυτά που κάθε κοινωνία συχνά προτιμά να αφήνει στην άκρη.